Kazalı & Hasarlı Araç
Terim Sözlüğü

Pert araç, sigorta eksperi tarafından yapılan değerlendirmede araç onarım maliyetinin aracın piyasa değerinin %70'ini (bazı sigorta şirketlerinde %75) aşması durumunda "pert" olarak belirlenen araçtır. Bu durumda sigorta şirketi aracı onarım yerine total kayıp (pert) olarak işler ve araç sahibine araç piyasa değeri üzerinden ödeme yapar. Pert edilen araç sahibi, dilerse aracı sigorta şirketinden geri satın alabilir ya da üçüncü şahıslara satabilir. Pert araçların satışı Türkiye'de yasal olup noter devri ile gerçekleştirilir.

Total hasar, bir aracın kaza, sel, yangın veya başka bir hasar nedeniyle onarım maliyetinin araç piyasa değerini aştığı ya da teknik olarak onarılamaz duruma geldiği durumdur. Sigorta terminolojisinde "total loss" olarak da bilinir. Türkiye'de total hasar tespiti sigorta eksperleri tarafından yapılır. Total hasarlı araçlar "pert araç" olarak da adlandırılır.

Şasi hasarı, aracın yapısal bütünlüğünü oluşturan metal iskeletin (şasi) kaza veya darbe sonucunda deforme olması, bükülmesi veya kırılmasıdır. Şasi hasarı, kaporta veya estetik hasarın aksine aracın temel güvenliğini ve sürüş dinamiklerini etkiler. Şasi hasarlı araçlar, mühendislik açısından orijinal geometriden sapma gösterir ve bu durum araç değerini önemli ölçüde düşürür. Şasi hasarı olan araçlar "şasi işlemli" olarak da bilinir.

Şasi işlemli araç, kaza veya hasar sonucunda şasisinde herhangi bir onarım (çekme, kaynak, düzeltme) ya da bölüm değişimi yapılmış araçtır. Şasi işlemi, servislerde özel hidrolik makinelerle gerçekleştirilir. Bu işlem kuyumcu belgelerinde ve ekspertiz raporlarında görünür. Şasi işlemli araçlar, işlemin kapsamına ve kalitesine bağlı olarak değer kaybına uğrar.

Kaporta hasarı, aracın dış karoser parçalarında (ön/arka tampon, kaput, bagaj kapağı, kapılar, çamurluklar) meydana gelen ezik, çizik veya kırık gibi hasarları ifade eder. Kaporta hasarının önemi, şasi veya yapısal elemanlara yansıyıp yansımadığıdır; şasiye etkisi olmayan kaporta hasarı "estetik hasar" olarak değerlendirilerek araç değerini görece az etkiler. Kaporta hasarı onarımı boya ve panel düzeltme işlemlerini kapsar.

Airbag açılması, araçtaki çarpma sensörlerinin darbe algılaması sonucunda hava yastıklarının milisaniyeler içinde şişmesidir. Airbag açılması genellikle ciddi bir çarpma kuvvetini gösterir. Airbag açılan araçlarda hava yastığı seti (direksiyon, gösterge paneli, yan perdeler), airbag beyni ve ilgili sensörler değiştirilmesi gerekir. Bu parçaların maliyeti araç değerini önemli ölçüde etkiler.

Airbag seti; direksiyon airbag'i, ön yolcu airbag'i, yan perdeler, koltuk airbagları, airbag beyni (ECU) ve darbe sensörlerinden oluşur. Sete ait bir parçanın açılması durumunda tüm setin değiştirilmesi gerekebilir. Lüks ve yeni model araçlarda airbag seti maliyeti 50.000 ₺ ile 200.000 ₺ arasında değişebilir; bu durum araç değerlendirmesinde kritik bir maliyet kalemidir.

Ekspertiz, yetkili ekspertiz uzmanları tarafından aracın kaporta, şasi, mekanik ve elektronik sistemlerinin detaylı olarak incelenip raporlandırılmasıdır. Türkiye'de ekspertiz hizmetleri yetkili servisler ve bağımsız ekspertiz firmaları tarafından sunulur. Ekspertiz raporu araç geçmişini (kaza, boyalı-değişen parça), güncel teknik durumunu ve tahmini piyasa değerini içerir. Hasarlı araç satışında ekspertiz zorunlu olmasa da süreci hızlandırır.

Sigorta eksperi, sigortalı araçların kaza veya hasar durumlarında onarım maliyetini ve pert durumunu değerlendiren lisanslı uzmandır. Türkiye'de sigorta eksperleri Hazine ve Maliye Bakanlığı tarafından lisanslanır. Eksper raporu; hasarın niteliğini, onarım maliyetini ve aracın pert olup olmadığını belirler. Bu rapor, sigorta tazminatının hesaplanmasında temel belgedir.

Hasar değerlendirmesi, uzman kişiler tarafından araçtaki hasarın kapsamının (kaporta, şasi, mekanik, elektronik) ve tahmini onarım maliyetinin belirlenmesi sürecidir. Hasarlı araç alımında değerlendirme; fotoğraf analizi ile başlar, gerekirse fiziksel muayene ile tamamlanır. Değerlendirmede şasi etkisi, airbag durumu, yürür/yürümez hali, parça bütünlüğü ve evrak durumu incelenir.

Noter devri, motorlu taşıt satış işleminin noter huzurunda resmi belgelerle gerçekleştirilmesidir. Türkiye'de araç satışlarında noter devri zorunlu değil ancak güvenli işlem için tercih edilen yöntemdir. Devir işlemi için ruhsat (tescil belgesi), satıcı ve alıcının kimlikleri ve ikametgah belgeleri gerekir. Noter devri gerçekleştiğinde araç mülkiyeti yasal olarak alıcıya geçer; bu işlem hem satıcıyı hem alıcıyı güvence altına alır.

Çekme belgesi, ağır hasar, pert, hurda veya yasal gerekçelerle trafikten men edilen araçlar için ilgili kurumlar (sigorta şirketi, emniyet veya mahkeme) tarafından düzenlenen resmi belgedir. Çekme belgeli araçlar trafiğe çıkamaz; plaka ve ruhsat işlemleri askıya alınır. Bu araçların satışı yasal olup, alıcı belge kaldırma işlemi yapılıp yapılamayacağını önceden araştırmalıdır.

Hurda araç, yaşlılık, ağır hasar veya ekonomik değersizlik nedeniyle trafikte kullanılmaktan çıkarılan ve geri dönüşüm ya da parça değerlendirmesi için satılan araçtır. Türkiye'de hurda araç teslimatı çevre lisanslı tesislere yapılır. Hurda araç değeri; ağırlığı, metal cinsi ve kullanılabilir parça durumuna göre hesaplanır. Hurda araç sahipleri araç tescilini silerek araçtan yasal sorumluluklarını sonlandırır.

Yürümez araç, motor arızası, şanzıman bozukluğu, fren sistemi arızası veya başka mekanik/elektrik arızalar nedeniyle kendi gücüyle hareket edemeyen araçtır. Yürümez araçlar satın alınabilir; ancak değerlemede yürür araçlara kıyasla daha düşük fiyat uygulanır. Yürümez araçlar için ücretsiz çekici hizmeti sunulmaktadır; araç kendi gücüyle getirilmesine gerek yoktur.

Arızalı araç, herhangi bir teknik sisteminde (motor, şanzıman, fren, elektrik, elektronik ECU vb.) belirlenmiş bir arıza bulunan araçtır. Arızalı araç yürüyor olabilir (hafif arıza) ya da yürümez durumda olabilir (ağır arıza). Arızalı araç satışında arızanın türü, kapsamı ve tahmini onarım maliyeti fiyatı doğrudan etkiler.

Boyalı parça, araçta fabrika çıkışı boyası yerine sonradan boya uygulanmış kaporta parçasını; değişen parça ise orijinal parçanın kaldırılıp yenisi ile değiştirildiği parçayı ifade eder. Boyalı-değişen parça varlığı ekspertiz cihazları (boya kalınlık ölçer, ışık lambası) ile tespit edilir ve araç hasar geçmişini ortaya koyar. Bu durum araç ikinci el değerini etkiler.

Estetik hasar, aracın görünümünü bozan ancak yapısal bütünlüğünü, sürüş güvenliğini veya mekanik sistemleri etkilemeyen yüzeysel hasardır. Çizikler, küçük ezikler ve boya soyulmaları estetik hasar kapsamındadır. Estetik hasar, şasi veya güvenlik sistemini etkileyen hasarlara kıyasla araç değerini daha az düşürür ve onarım maliyeti genellikle daha düşüktür.

Ön değerlendirme, araç sahibinin fotoğraf ve araç bilgilerini paylaşması üzerine uzman tarafından yapılan ilk tahmini değer analizidir. Bu aşamada kesin fiyat verilmez; gerçekçi bir fiyat aralığı sunulur. Ön değerlendirme ücretsizdir ve genellikle 1-3 saat içinde tamamlanır. Fiziksel kontrol sonrasında ön değerlendirme netleştirilir.

Piyasa değeri (gerçeğe uygun değer), bir aracın belirli bir tarihte ikinci el araç piyasasında benzer araçlara kıyasla satılabilecek fiyatıdır. Piyasa değeri; araç markası, modeli, yılı, kilometresi, donanım seviyesi, hasar geçmişi ve piyasadaki arz-talep dengesine göre belirlenir. Sigorta pert hesabında ve hasarlı araç alımında temel referans değerdir.